Zeytin ağacına kar yağarsa ne olur? Dal kırılması, ayaz ve kardan sonra yapılacaklar

Kısa cevap: kar, zeytin ağacı için çoğu zaman soğuğun kendisinden daha az tehlikelidir. Asıl zarar iki yoldan gelir: ağır karın dalları kırması ve kardan sonra gelen ayazın ağaçtaki karı dondurması. Kar örtüsü ise toprağı ve ağacın alt kısmını soğuktan bir ölçüde korur. Ne yapılacağı, karın türüne, sıcaklığa ve ağacın budama durumuna bağlıdır.

Zeytin karı neden bu kadar çok tutar?

Zeytin herdem yeşil bir ağaçtır; kışın yaprağını dökmez. Çıplak dallı bir meyve ağacında kar dalların arasından düşüp gider, zeytinde ise yaprakların üzerinde birikir. İspanya'daki bir fidanlığın temsilcisi David Marcos, 2021'deki Filomena kar fırtınası sırasında bunu şöyle özetlemişti: zeytinin geniş yaprakları karı silkip atamıyor, ağaç görece esnek olsa da yoğun kar dalları kırabiliyor.

Karın ağırlığı türüne göre çok değişir. Atina Ulusal Gözlemevi'nin meteoroloji servisi, 20 santimetre kalınlığındaki karın metrekareye bindirdiği yükü şöyle veriyor:

Yani aynı kalınlıktaki ıslak kar, kuru karın yaklaşık yedi buçuk katı ağırlıktadır. Gözlemevi, Şubat 2021'deki Medea fırtınasında Atina'da çok sayıda ağacın devrilmesini de görece ılık havada yağan, bol su taşıyan kara bağlamıştı. Zeytin üreticisi için ders açık: sıfır derece dolayında yağan, yapışkan kar dal kırar.

Hangi dallar kırılır?

Bornova'daki Zeytincilik Araştırma İstasyonu'ndan Meltem Ayaz ve Nurhan Varol'un 2015'te yayımlanan çalışmasına göre yoğun kar en çok şu dalları kırar:

• gövdeye dar açıyla bağlanmış dallar,
• çürük ya da daha önce yaralanmış dallar,
• aşırı ürün yüklü dallar.

Aynı çalışma, iyi budanmamış ağaçlarda zararın büyüdüğünü yazıyor. Manisa İl Tarım Müdürlüğü'nün Ocak 2015'teki uyarısı da bunu sahadan doğruluyor: 2014 Aralık sonundaki yoğun karda dal kırılmaları en çok usulüne uygun budanmamış zeytinliklerde görüldü, doğru budanan alanlarda kırılma çok daha az oldu. Taçta ışığı ve havayı dengeleyen, dalları geniş açıyla bırakan budama, kara karşı da en iyi hazırlıktır.

Ağacın durumu da önemlidir. Aynı çalışmaya göre ürünsüz ağaç ürünlüden, kalın kabuklu ağaç ince kabukludan, hafif budanmış ağaç ağır budanmıştan daha az zarar görür. Hasadı bitmemiş bir bahçede kar, dalı hem meyvenin hem kendi ağırlığıyla yükler.

Kar ağacı korur mu?

Belli koşullarda evet. Kaliforniya Üniversitesi'nin zeytin yayım uzmanı Paul Vossen, kar örtüsünün ağaçları koruyabileceğini yazar. Ayaz ve Varol da karla kaplı yerlerde soğuğun fazla etkili olmadığını belirtir. Taze, sıkışmamış kar çok hava tuttuğu için iyi bir yalıtkandır; toprağın derin donmasını sınırlar.

Manisa İl Müdürlüğü'nün uyarısı bu korumanın sınırını da çiziyor: gece ve gündüz sıcaklık sıfırın altında kaldıkça ağaçtaki kar yaprak, göz ve sürgün çevresinde koruyucu bir ortam yaratabilir. Ama iki istisna var. Birincisi dalı kıracak kadar ağır kar. İkincisi güney yamaçlar: orada gündüz eriyen kar gece yeniden donar ve don zararı yapar. Marcos'un Filomena'daki gözlemi de aynı yöndeydi: kar tek başına soğuğu hafifletir, sorun kar yağdıktan sonra sıcaklık düşüp kar ağacın üstünde donduğunda başlar.

Bu yüzden kardan sonraki gecelerin sıcaklığı, karın kendisinden önemlidir. Zeytincilik Araştırma Enstitüsü'nden Nurengin Mete ve arkadaşlarının 2016 tarihli derlemesine göre -7 °C'nin altında yaprak kaybı ve ince dal kuruması görülür, -12 °C'de bitki tamamen ölebilir. Eşiklerin ayrıntısı zeytin kaç dereceye dayanır yazımızda.

Kar yağarken ve hemen sonra ne yapılmalı?

1. Ağır karı silkeleyin. Manisa İl Müdürlüğü ve Ayaz ile Varol, aşırı kar yağan yerlerde dalları silkelemeyi önemli bir kültürel tedbir olarak öneriyor; güney yamaçlarda eriyip donmayı önlemek için de aynı öneri geçerli. Silkelerken dalı aşağı bastırmayın. Iowa Eyalet Üniversitesi'nin herdem yeşil ağaçlar için önerisi, karı yumuşak bir süpürgeyle aşağıdan yukarı itmek ya da dalı hafifçe sallamaktır; zaten bükülmüş bir dala yukarıdan bastırmak onu kırabilir.

2. Buz tuttuysa dokunmayın. Aynı kaynağa göre buzla kaplı dala sopayla vurmak zararı büyütür; buzun kendiliğinden erimesi beklenmelidir.

3. Kırık dalları kayda geçirin, aceleyle budamayın. Kırık dalın kesimi temiz yapılmalı, ama zamanlama önemli. Manisa İl Müdürlüğü budamayı don riski geçene, en erken ağaçlara su yürüdükten sonraya bırakmayı öneriyor. Madrid bölgesinin tarım araştırma enstitüsü IMIDRA da Filomena'dan sonra zararı görmek için ağacın sürmesini beklemeyi, geç budama yapmayı öğütledi. Sarkan, yarılmış ve tehlike yaratan dalları erkenden kesmek ayrı bir durumdur.

4. Yaraları kapatın, bakırla koruyun. Kar kırığı, açık bir yaradır. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Zeytin Entegre Mücadele Teknik Talimatı, dal kanseri bakterisinin yaralardan girdiğini ve ur büyüklüğünün yaranın büyüklüğüyle ilişkili olduğunu yazıyor. Hastalık görülen bahçelerde önerdiği ilaçlamalardan biri de "don ve dolu zararından hemen sonra" yapılan bakırlı ilaçlama. İspanya'da Aragón hükümetinin bitki sağlığı servisi, Filomena'dan sonra kırık dalları temiz kesimle almayı, büyük kesimlere macun sürmeyi ve temizliğin ardından ruhsatlı bir bakırlı ürünle ilaçlamayı önerdi.

5. Toprağı rahat bırakın. Manisa İl Müdürlüğü kış boyunca toprak işlemeden kaçınmayı ya da çok yüzlek yapmayı öneriyor. Ağaçta kabuk çatlağı ve dal kanseri başlangıcı olup olmadığına bakılmalı.

Don zararı da varsa yapılacaklar sırası don zararı yazısında adım adım.

Türkiye'de ve Akdeniz'de neler yaşandı?

Kar zararı Türkiye'nin zeytin bölgeleri için uzak bir ihtimal değil. Nusret Koca'nın 2004'teki çalışmasına göre Çanakkale'de o yılın ocak ayında yağan aşırı kar zeytin dallarını kırdı ve sonraki yıllarda üretim düştü. Manisa'da 2014-2015 kışında ortalamanın üstünde kar yağdı ve budanmamış bahçelerde dal kırılmaları görüldü. Ocak 2022'de Bursa'da Mudanya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ekipleri, günlerce süren kardan sonra beş mahallede dal kırılması ve don zararı için arazi incelemesi yaptı.

İspanya'da 8-9 Ocak 2021'deki Filomena fırtınası ülkenin 1971'den beri gördüğü en büyük kar fırtınasıydı. IMIDRA'ya göre Madrid'de kar 60 santimetreyi buldu, ardından gelen soğuk dalgasında sıcaklık -21 °C'ye indi. Dallar kırıldı, toplanmamış ürün zarar gördü. Katalonya'da genç çiftçiler birliği JARC yaklaşık 46 bin hektar zeytinliğin etkilendiğini ve toparlanmanın 2-3 yıl süreceğini açıkladı.

Genç ağaç ve fidan

Genç ağaçlar ve yeni dikilmiş fidanlar daha hassastır; ince kabuk ve zayıf iskelet hem kar yükünü hem ayazı zor kaldırır. Iowa Eyalet Üniversitesi'nin herdem yeşil ağaçlar için önerisi, kar öncesinde dalları yumuşak bir kumaş şerit ya da esnek iple gevşekçe toplamak ve ilkbaharda çözmektir. Bu öneri zeytine özel yazılmamış olsa da küçük fidanda uygulanabilir. Dikimdeki ayrıntılar fidan dikimi yazımızda.

Sigorta kar zararını karşılar mı?

TARSİM'in 2026 Bitkisel Ürün Sigortası Genel Şartları "kar ağırlığı"nı, ağaçların üzerinde biriken karın ağırlığı ya da kayması nedeniyle oluşan zarar olarak tanımlıyor. Bu teminat ağacın kendisi için geçerli ve yalnız tam hasarı, yani ağacın üç yıllık veriminin tamamen kaybını karşılıyor; dönemi uygunsa ağaçtan önce ürünün sigortalanmış olması şartı aranıyor. Ürün için temel paket ise dolu, fırtına, yangın, sel gibi riskleri kapsıyor; kar ağırlığı ürün teminatında yer almıyor. Dona karşı ürün için ayrı ek teminat alınabiliyor. Ayrıntılar zeytinde ürün sigortası yazımızda.

İlgili yazılar: Soğuğa dayanıklı zeytin çeşitleri · Zeytin dal kanseri