Zeytinyağı lekesi nasıl çıkar? Giysi, koltuk, halı ve mermer için adım adım

Kısa cevap: zeytinyağı lekesini önce emdirip sonra deterjanla çözmek gerekir; ısı ise en son gelir. Taze lekede kâğıt havluyla bastırmak, üstüne talk pudrası ya da mısır nişastası serpmek, sonra sıvı deterjanla ön işlem yapıp kumaşın kaldırdığı en sıcak suyla yıkamak çoğu zaman yeter. En sık yapılan hata, leke tamamen çıkmadan giysiyi kurutucuya atmak ya da ütülemek: ısı yağı liflere sabitliyor. Mermerde ise yöntem bambaşka; orada leke kimyasal olarak çekilip alınıyor.

Aşağıdaki adımlar ABD Temizlik Enstitüsü (American Cleaning Institute), Cornell, New Mexico State, Georgia ve Virginia üniversitelerinin tüketici rehberleri ile Doğal Taş Enstitüsü'nün (Natural Stone Institute) önerilerinden derlendi.

Yağ lekesi neden zor çıkar?

Su yağı çözmez; bu yüzden yalnız suyla yıkanan yağ lekesi yerinde kalır. Deterjanın işi burada başlar. Temizlik Enstitüsü'nün anlatımıyla yüzey aktif maddenin bir ucu suyu sever, öteki ucu sudan kaçar ve yağa tutunur. Bu uçlar yağ damlacıklarını küçük kümelerin içine hapseder ve suyun içinde asılı tutar; leke ancak böyle durulanıp gider. Soğuk su ve az deterjan bu işi yarım bırakır.

Zaman da aleyhe işler. Cornell Üniversitesi'nin leke rehberi zeytinyağını mısır, soya ve öteki bitkisel yağlarla birlikte "oksitlenen yağlar" grubuna koyuyor: tam çıkarılmayan doymamış yağ zamanla havayla tepkimeye girip sarı bir leke bırakıyor. Yani bugün görünmeyen bir yağ kalıntısı, birkaç ay sonra dolapta sararmış bir iz olarak geri dönebilir. Zeytinyağının havayla nasıl bozulduğunu saklama yazısında anlatmıştık; kumaştaki kalıntıda da aynı süreç işliyor.

İlk dakikalar: silmeyin, emdirin

Dökülen yağ ovalanırsa yayılır ve liflere daha derin işler. Doğru hareket, kâğıt havluyla bastırarak emdirmek. Ardından lekenin üstüne talk pudrası ya da mısır nişastası serpilir, bir süre bekletilip fırçalanır; toz, yüzeydeki yağın bir kısmını çeker. Bu adım lekeyi çıkarmaz ama sonraki yıkamanın yükünü azaltır.

Yıkanabilir giysi: pamuk ve polyester

Temizlik Enstitüsü'nün önerdiği sıra şöyle:

1. Lekeye sıvı deterjan, önyıkama leke çıkarıcısı ya da sıvı deterjan güçlendirici sürülür ve parmakla hafifçe işlenir.

2. Giysi, etiketinin izin verdiği en sıcak suyla yıkanır. Georgia Üniversitesi rehberi bu yıkama için ağır iş tipi sıvı deterjanı öneriyor.

3. Makineden çıkan giysi kurutmadan önce kontrol edilir. Leke hâlâ seçiliyorsa işlem tekrarlanır.

Üç ayrı rehber aynı uyarıyı yapıyor: leke tamamen çıktığından emin olmadan kurutma makinesi kullanılmaz, ütü yapılmaz. New Mexico State Üniversitesi'nin ifadesiyle ısı lekeyi sabitler.

İnatçı ya da büyük leke

Temizlik Enstitüsü ağır lekeler için ayrı bir yöntem tarif ediyor: giysi, leke yüzü aşağı bakacak şekilde kat kat kâğıt havlunun üstüne konur ve lekenin arkasından temizleme sıvısı (solvent bazlı leke çıkarıcı) uygulanır. Böylece yağ kumaşın içinden geçip alttaki havluya itilir. Alttaki havlu sık sık değiştirilir, kumaş kurumaya bırakılır, durulanır ve yine en sıcak suyla yıkanır.

New Mexico State'in önerisi de benzer: yıkama yağı çıkarmadıysa kumaş havada kurutulur, lekeye yağ çözücü sürülür ve solvent buharı uçsun diye havalandırılır, sonra yeniden yıkanır.

Eski ve sararmış leke

Cornell rehberi oksitlenmiş yağ lekeleri için şu adımları veriyor: lekenin altına emici bir bez konur, kuru temizleme solventi uygulanır ve üstü solventle nemlendirilmiş bir pedle örtülür; ped leke aldıkça değiştirilir. Ardından "kuru leke çıkarıcı" denen bir karışım uygulanır: 1 ölçü hindistancevizi yağı ya da madeni yağa 8 ölçü kuru temizleme solventi. Dayanıklı kumaşta karışım beş dakikada bir kaşık sırtıyla ya da fırçayla hafifçe tıklatılır. Yağı yağla açmak ilk bakışta tuhaf görünse de amaç, kurumuş kalıntıyı yumuşatıp solventin çözebileceği hâle getirmek.

Uzun süre beklemiş, sararmış bir lekenin her zaman tamamen çıkmayabileceğini baştan kabul etmek gerekiyor. Rehberlerin hepsi aynı noktada birleşiyor: leke ne kadar beklerse o kadar zor çıkar.

Kuru temizleme gerektiren kumaş, ipek ve yün

Etiketinde "yalnız kuru temizleme" yazan giysilerde suya başvurulmaz. New Mexico State yalnız kuru temizleme maddesi kullanılmasını ya da giysinin kuru temizleyiciye götürülmesini öneriyor. Cornell, klorlu çamaşır suyunun yün, ipek ve spandeks içeren kumaşlarda kullanılmamasını hatırlatıyor.

Koltuk, kanepe ve halı

Döşemelide ilk iş, kumaşın altındaki etikete bakmak. Virginia Üniversitesi'nin döşeme rehberi kodları şöyle açıklıyor:

Halıda Georgia Üniversitesi önce kuru temizleme solventinin bezle bastırılmasını, ardından 1 çay kaşığı nötr deterjan ile 1 bardak ılık sudan hazırlanan çözeltinin uygulanmasını, durulayıp kurulamayı öneriyor. Uyarı da aynı rehberde: halı ve döşeme fazla ıslatılmamalı; solvent halı tabanını ve süngeri bozabilir, fazla su döşemede halka iz bırakır.

Mermer, granit ve doğal taş

Tezgâha dökülen zeytinyağı taşı koyulaştırır. Doğal Taş Enstitüsü'ne göre bu tür leke yüzeyde değil taşın gözeneklerindedir ve kimyasal olarak çözülüp çekilmesi gerekir. Hafif lekede yumuşak bir sıvı temizleyici, ev deterjanı, beyaz ispirto (mineral spirit) ya da asetonla silmek yetebilir.

Derin lekede lapa (poultice) yöntemi kullanılır:

• Lapa, kabartma tozunun suyla ya da talk, kaolin, tebeşir tozu, diyatome toprağı gibi emici bir tozun beyaz ispirtoyla karıştırılmasıyla hazırlanır; kıvamı fıstık ezmesi gibi olmalı.
• Lekenin üstüne yarım ile bir santim kalınlıkta, tahta ya da plastik spatulayla sürülür.
• Üstü plastikle örtülür ve 24-48 saat bekletilir; lapa kurudukça yağı taştan çeker.
• Gerekirse işlem tekrarlanır. Enstitü bazı lekelerin hiç çıkmayabileceğini de not ediyor.

Mermerde limon, sirke ve benzeri asitler kullanılmaz: kireç bazlı taşları (mermer, kireçtaşı, traverten) matlaştırır ya da aşındırır.

Duvar ve sert yüzeyler

Boyalı duvar, fayans ya da sert zemindeki yağ izi için Georgia Üniversitesi çamaşır sodası ya da deterjanla hazırlanmış su karışımını ve yumuşak bir fırçayı öneriyor. Boyalı yüzeyde önce görünmeyen bir köşede denemek gerekir.

Güvenlik

Solvent kullanırken rehberlerin uyarıları açık. Cornell: oda iyi havalandırılmalı; açık alev, ocak, kıvılcım çıkarabilecek cihaz ve sigara olmamalı; benzin ve çakmak gazı kesinlikle kullanılmamalı; her yöntem önce görünmeyen bir yerde denenmeli. Virginia: solventler zehirlidir ve yanabilir; solventle ıslanmış eşya çamaşır ya da kurutma makinesine konmaz. Doğal Taş Enstitüsü ve New Mexico State: çamaşır suyu ile amonyak asla karıştırılmaz, zehirli gaz çıkar; iki ürün arasında yüzey iyice durulanır. Georgia Üniversitesi kauçuk eldiven öneriyor.

Kısa kontrol listesi

• Ovalama, bastırarak emdir.
• Talk ya da nişasta serp, beklet, fırçala.
• Sıvı deterjanla ön işlem yap, kumaşın kaldırdığı en sıcak suyla yıka.
• Leke çıkmadan kurutma, ütüleme.
• Mermerde asit kullanma; lapa uygula, 24-48 saat beklet.
• Solventle çalışırken havalandır, ateşten uzak dur, önce gizli yerde dene.

Yağın mutfakta ve kozmetikte başka kullanımlarını zeytinyağı sabunu ve zeytinyağı cilde sürülür mü yazılarında ele aldık.